فلنج (Flange)
فلنج (Flange) یکی از مهم ترین و پرکاربردترین اتصالات در سیستم های پایپینگ صنعتی است که برای اتصال، جداسازی و آب بندی خطوط لوله، شیرآلات و تجهیزات فرآیندی استفاده می شود. فلنج ها امکان باز و بسته کردن آسان سیستم بدون نیاز به برش لوله را فراهم می کنند و نقش مهمی در تعمیر و نگهداری خطوط دارند.
فلنج ها در انواع مختلفی مانند فلنج گلودار (Weld Neck)، فلنج اسلیپون (Slip On)، فلنج کور (Blind)، فلنج رزوه ای (Threaded) و فلنج ساکت ولد (Socket Weld) تولید می شوند و مطابق استانداردهای بین المللی مانند ASME B16.5 و B16.47 طراحی و ساخته می شوند. این محصولات در متریال های مختلف مانند فولاد کربنی (A105)، استنلس استیل (304 و 316) و آلیاژهای خاص قابل عرضه هستند.
از نظر صنعتی، فلنج ها در صنایع نفت و گاز، پتروشیمی، نیروگاه ها، پالایشگاه ها، آب و فاضلاب و صنایع شیمیایی کاربرد گسترده دارند و انتخاب صحیح آن ها بر اساس فشار کاری، دما، سایز لوله و نوع سیال اهمیت بسیار بالایی دارد. برای دریافت مشاوره فنی، استعلام قیمت و خرید انواع فلنج صنعتی با کارشناسان پایپ فیتینگ تماس بگیرید.
فلنج چیست؟ انواع فلنج، مشخصات فنی، استانداردها و راهنمای خرید
فلنج (Flange) قطعه ای حلقوی با سوراخ های پیچ است که لوله، شیر، پمپ، مخزن و سایر تجهیزات را به صورت قابل باز و بسته شدن به هم وصل می کند. دو فلنج با استادبولت و مهره و یک واشر (Gasket) بین آن ها اتصالی آب بند می سازند. برخلاف جوش کامل، اتصال فلنجی بازرسی، تعمیر و تعویض تجهیزات را بدون برش لوله ممکن می کند. به همین دلیل فلنج صنعتی در پالایشگاه، نفت و گاز، پتروشیمی، نیروگاه و صنایع آب و بخار جزو پرمصرف ترین اتصالات است.
فهرست مطالب
- فلنج چیست و چه اجزایی دارد؟
- مشخصات فنی فلنج
- استانداردهای فلنج
- کلاس فشار و PN
- انواع فلنج بر اساس نحوه اتصال
- انواع فلنج بر اساس سطح تماس
- جدول مقایسه انواع فلنج
- جنس و متریال فلنج
- کاربردهای فلنج
- مزایا و محدودیت های اتصال فلنجی
- نکات نصب و اجرا
- راهنمای انتخاب و خرید
- اشتباهات رایج در خرید
- عوامل موثر بر قیمت فلنج
- سوالات متداول
- استعلام قیمت فلنج از پایپ فیتینگ
فلنج چیست و چه اجزایی دارد؟
فلنج در خطوط انتقال سیال، نقطه ای است که لوله یا تجهیز در آن به صورت پیچی به قطعه بعدی وصل می شود. این اتصال از چهار جزء اصلی تشکیل می شود که باید با هم سازگار باشند:
- بدنه فلنج: قطعه فورج یا ریخته گری شده که روی لوله یا تجهیز نصب می شود.
- واشر (Gasket): عنصر آب بند بین دو سطح فلنج. انواع غیرفلزی، نیمه فلزی (مارپیچ یا Spiral Wound) و فلزی حلقوی (RTJ) وجود دارد. برای اطلاعات بیشتر به مقاله واشر و گسکت مراجعه کنید.
- استادبولت و مهره (Stud Bolt and Nut): نیروی فشردگی لازم برای آب بندی را ایجاد می کنند. جنس و گرید آن ها باید با دما و محیط کاری هماهنگ باشد.
- قطعه مقابل: فلنج دیگر، شیرآلات صنعتی، پمپ، نازل مخزن یا مبدل حرارتی.
انتخاب فلنج فقط به سایز لوله وابسته نیست. استاندارد، کلاس فشار، نوع سطح تماس، جنس و نوع اتصال به لوله باید با هم و با قطعه مقابل هماهنگ باشند. اشتباه در هر کدام می تواند به نشتی، عدم تطابق سوراخ پیچ ها یا مردود شدن قطعه در بازرسی منجر شود.
مشخصات فنی فلنج
جدول زیر مشخصات اصلی فلنج های صنعتی را خلاصه می کند. مقادیر دقیق هر سایز و کلاس باید از جدول های استاندارد جاری یا دیتاشیت سازنده استخراج شود.
| پارامتر | توضیح |
|---|---|
| نام فارسی و انگلیسی | فلنج (Flange) |
| استانداردهای ابعادی | ASME B16.5 (NPS ½ تا 24)، ASME B16.47 (سایزهای بزرگ تر)، EN 1092-1، DIN، JIS B2220، API 6A (تجهیزات سرچاهی) |
| کلاس فشار (ASME) | Class 150، 300، 600، 900، 1500، 2500 |
| رده فشار (EN) | PN 6، 10، 16، 25، 40 و بالاتر بسته به استاندارد و سایز |
| سطح تماس | Flat Face (FF)، Raised Face (RF)، Ring Type Joint (RTJ) |
| جنس های متداول | فولاد کربنی A105، دما پایین A350 LF2، استنلس A182 F304/F304L/F316/F316L، آلیاژی F11 و F22، دوپلکس و آلیاژهای نیکل |
| سایز | بر اساس NPS (اینچ) یا DN (میلی متر) |
| ضخامت لوله در فلنج های جوشی | باید با Schedule لوله (مثل SCH 40 و SCH 80) هماهنگ باشد |
| پیچ و مهره معمول | استادبولت A193 B7 با مهره A194 2H برای فولاد کربنی |
استانداردهای فلنج
استاندارد تعیین می کند که قطر خارجی، قطر دایره پیچ ها، تعداد و سایز سوراخ ها و ضخامت فلنج چقدر باشد. رایج ترین استانداردها عبارت اند از:
- ASME B16.5: فلنج های لوله و اتصالات فلنجی از NPS ½ تا 24 اینچ در کلاس های 150 تا 2500. پرکاربردترین استاندارد در نفت، گاز و پتروشیمی ایران.
- ASME B16.47: فلنج های سایز بزرگ (Large Diameter) در دو سری A و B که با هم قابل تعویض نیستند.
- ASME B16.36: فلنج های اوریفیس.
- EN 1092-1: استاندارد اروپایی با رده بندی PN.
- DIN و JIS: استانداردهای آلمانی و ژاپنی که در تجهیزات وارداتی و پروژه های قدیمی دیده می شوند.
- API 6A: فلنج و تجهیزات سرچاهی در صنایع بالادستی.
فلنج ASME و EN حتی با اسم سایز مشابه معمولا قابل نصب روی هم نیستند. برای مثال فلنج DN100 PN16 و فلنج NPS 4 Class 150 در قطر دایره پیچ ها و ابعاد تفاوت دارند. قبل از سفارش باید استاندارد فلنج، شیر و پمپ مقابل یکسان باشد.
کلاس فشار و PN یعنی چه؟
Class در ASME و PN در EN رده بندی فشار فلنج هستند، اما فشار کاری ثابت را نشان نمی دهند. فشار مجاز واقعی به جنس و دمای کاری بستگی دارد و با افزایش دما کاهش پیدا می کند. مقدار دقیق در جدول فشار و دمای ASME B16.5 برای هر گروه متریال آمده است.
برای نمونه، فلنج فولاد کربنی A105 در دمای محیط (حدود 38 درجه سانتی گراد) این فشارهای مجاز تقریبی را دارد:
| کلاس | فشار مجاز تقریبی در دمای محیط (bar) |
|---|---|
| Class 150 | حدود 19.6 (285 PSI) |
| Class 300 | حدود 51 |
| Class 600 | حدود 102 |
| Class 900 | حدود 153 |
| Class 1500 | حدود 255 |
| Class 2500 | حدود 425 |
این اعداد فقط برای فولاد کربنی در دمای محیط هستند. فلنج استنلس استیل در همان کلاس فشار مجاز کمتری دارد و در دمای بالاتر برای همه جنس ها مقدار کاهش می یابد. بنابراین Class 150 هرگز به معنی «فشار کاری 150 PSI» نیست و مقایسه عددی مستقیم Class و PN هم دقیق نیست.
انواع فلنج بر اساس نحوه اتصال به لوله
فلنج گردن جوشی (Weld Neck)
گردن مخروطی بلند دارد و با جوش لب به لب (Butt Weld) به لوله وصل می شود. این طراحی تنش را به تدریج به لوله منتقل می کند، بنابراین برای فشار و دمای بالا، نوسان دما و سرویس های حساس گزینه اصلی است. جوش آن با روش هایی مانند رادیوگرافی قابل بازرسی است. قطر داخلی فلنج باید با Schedule لوله هماهنگ باشد. هنگام ترکیب با لوله فلزی، ضخامت و استاندارد لوله را از قبل مشخص کنید.
فلنج لغزشی (Slip On)
لوله داخل فلنج قرار می گیرد و از داخل و بیرون جوش گوشه ای (Fillet) می شود. نصب و هم محوری آن ساده تر است و قیمت معمولا از گردن جوشی کمتر است. در عوض مقاومت خستگی کمتری دارد و بیشتر برای فشار و دمای متوسط و سیالات غیرحساس استفاده می شود.
فلنج سوکتی (Socket Weld)
لوله تا یک شانه داخلی وارد فلنج می شود و فقط یک جوش گوشه ای بیرونی دارد. برای قطرهای کوچک و فشار بالا کاربرد دارد. هنگام نصب باید فاصله انبساطی کوچکی بین انتهای لوله و شانه داخلی رعایت شود.
فلنج رزوه ای (Threaded)
با رزوه داخلی روی لوله بسته می شود و جوش لازم ندارد. در جاهایی که جوشکاری ممکن یا مجاز نیست کاربرد دارد. در شرایط ارتعاش یا نوسان شدید دما، احتمال نشتی از مسیر رزوه وجود دارد. رزوه NPT و BSP قابل جایگزینی نیستند و نوع رزوه باید از ابتدا مشخص شود.
فلنج لپ جوینت (Lap Joint) و استاب اند (Stub End)
فلنج روی استاب اند آزادانه می چرخد و هم راستا کردن سوراخ پیچ ها را ساده می کند. در خطوط استنلس و آلیاژی، فقط استاب اند از جنس گران قیمت ساخته می شود و فلنج می تواند فولاد کربنی باشد. برای خطوطی که مکرر باز و بسته می شوند مناسب است.
فلنج کور (Blind Flange)
بدون سوراخ مرکزی است و برای مسدود کردن انتهای خط، نازل یا دریچه بازدید استفاده می شود. در زمان تعمیرات هم برای ایزوله کردن بخشی از خط کاربرد دارد. فلنج کور تحت تنش خمشی است و ضخامت آن اهمیت دارد.
فلنج اوریفیس (Orifice Flange)
برای اندازه گیری دبی سیال با اوریفیس پلیت طراحی شده و محل های اندازه گیری فشار دارد. معمولا به صورت جفت و مطابق ASME B16.36 تامین می شود. این فلنج در سیستم های اقلام کنترلی و ابزار دقیق کاربرد دارد.
سایر انواع فلنج
فلنج کاهنده (Reducing Flange)، فلنج بلند گردن جوشی (Long Weld Neck) برای نازل مخازن و برج ها و بلایند اسپکتیکل (Spectacle Blind) برای ایزوله کردن خطوط از دیگر انواع رایج هستند.
انواع فلنج بر اساس سطح تماس
- سطح تخت (Flat Face یا FF): کل سطح فلنج با واشر در تماس است. برای فشار پایین و تجهیزات دارای سطح تخت (مانند بدنه برخی پمپ ها و شیرهای چدنی) استفاده می شود. اتصال FF به RF روی فلنج شکننده توصیه نمی شود، چون ممکن است به فلنج آسیب برساند.
- سطح برجسته (Raised Face یا RF): رایج ترین نوع در نفت، گاز و پتروشیمی. برجستگی فشار را روی واشر متمرکز می کند و آب بندی را بهبود می دهد. در ASME B16.5 ارتفاع RF برای کلاس 150 و 300 برابر 1.6 میلی متر و برای کلاس 400 و بالاتر 6.4 میلی متر است.
- سطح حلقه ای (Ring Type Joint یا RTJ): شیار برای واشر فلزی حلقوی دارد و برای فشار و دمای بالا استفاده می شود. تیپ رینگ (R، RX، BX) باید با شیار فلنج هماهنگ باشد.
جدول مقایسه انواع فلنج
| نوع فلنج | نوع اتصال به لوله | مناسب برای | نکته انتخاب |
|---|---|---|---|
| گردن جوشی (WN) | جوش لب به لب | فشار و دمای بالا، سرویس حساس | قابل بازرسی با رادیوگرافی، هماهنگی با Schedule لوله |
| لغزشی (SO) | دو جوش گوشه ای | فشار و دمای متوسط | نصب ساده، مقاومت خستگی کمتر از WN |
| سوکتی (SW) | یک جوش گوشه ای | قطر کوچک و فشار بالا | رعایت فاصله انبساطی |
| رزوه ای (THD) | رزوه | جاهای بدون امکان جوشکاری | مشخص کردن NPT یا BSP، پرهیز از ارتعاش |
| لپ جوینت | استاب اند و فلنج آزاد | خطوط آلیاژی و بازشونده | صرفه جویی در هزینه آلیاژ |
| کور (Blind) | بدون اتصال به لوله | مسدود کردن انتهای خط | ضخامت متناسب با کلاس فشار |
جنس و متریال فلنج
فولاد کربنی A105: فلنج فورج شده و متداول ترین جنس برای سیالات عمومی صنعتی، خطوط نفت و گاز و بخار در محیط های غیرخورنده است. در پروژه ها معمولا با گواهی متریال (MTC) عرضه می شود.
A350 LF2: فولاد کربنی دما پایین با الزام آزمون ضربه، برای سرویس های سرمایی و مناطق سردسیر.
فولاد آلیاژی F11 و F22: گریدهای کروم مولیبدن برای دما و فشار بالا، مانند خطوط بخار پرفشار و واحدهای پالایشگاهی.
استنلس استیل F304، F304L، F316 و F316L: این گریدها معادل هم نیستند. گرید 316 به دلیل وجود مولیبدن در محیط های حاوی کلرید مقاومت بهتری دارد. گریدهای L با کربن کمتر، خطر خوردگی بین دانه ای در ناحیه جوش را کاهش می دهند. هیچ گریدی برای همه مواد شیمیایی مناسب نیست و انتخاب باید بر اساس سیال، غلظت، دما و میزان کلرید انجام شود. برای آشنایی با اصول انتخاب متریال می توانید راهنمای متریال شیرآلات را هم مطالعه کنید.
دوپلکس، سوپر دوپلکس و آلیاژهای نیکل: برای محیط های بسیار خورنده، آب دریا و کلرید بالا. معمولا با سفارش مستقیم و مدارک کامل تامین می شوند.
سرویس ترش (Sour Service): در حضور سولفید هیدروژن (H2S) باید الزامات NACE MR0175/ISO 15156 از جمله محدودیت سختی در سفارش ذکر شود.
کاربردهای فلنج
- خطوط نفت، گاز و فرآورده های پتروشیمی: فلنج گردن جوشی RF به دلیل استحکام و قابلیت بازرسی جوش.
- اتصال به شیرآلات، پمپ ها و کمپرسورها: برای تعویض و تعمیر بدون برش لوله. اتصال به بال ولو و گیت ولو فلنجی از رایج ترین نمونه هاست.
- نازل مخازن، برج ها و مبدل های حرارتی: فلنج بلند گردن جوشی و فلنج کور.
- خطوط بخار و آب نیروگاه ها: فلنج های فولاد کربنی و آلیاژی با کلاس متناسب با دما و فشار.
- آتش نشانی، آب صنعتی و تصفیه: فلنج های لغزشی و FF با فشار پایین تر.
- خطوط اندازه گیری دبی: فلنج اوریفیس.
پروژه های صنعتی در مناطقی مانند عسلویه، بندرعباس، اهواز و بوشهر معمولا مدارک متریال و بازرسی را الزامی می کنند، پس هنگام سفارش مدارک مورد نیاز را از ابتدا مشخص کنید.
مزایا و محدودیت های اتصال فلنجی
مزایا:
- امکان باز و بسته کردن اتصال برای بازرسی و تعمیر
- تعویض سریع شیر، پمپ و تجهیزات بدون برش لوله
- تنوع زیاد در استاندارد، کلاس فشار، جنس و نوع اتصال
- مناسب برای سایزهای بزرگ و فشارهای بالا
محدودیت ها:
- وزن و حجم بیشتر نسبت به اتصال جوشی
- هر اتصال فلنجی یک نقطه احتمالی نشتی است و به واشر و پیچ مناسب نیاز دارد
- نیاز به نصب دقیق، هم محوری و گشتاور صحیح پیچ ها
- هزینه فلنج، واشر و پیچ و مهره در مجموع بیشتر از اتصال جوشی ساده است
نکات نصب و اجرا
- سطح فلنج و شیار واشر قبل از نصب باید تمیز و بدون خراش عمیق باشد.
- واشر باید با نوع سطح تماس، کلاس فشار، دما و سیال سازگار باشد. واشر RTJ را نباید دوباره استفاده کرد.
- دو فلنج باید هم محور و موازی باشند. استفاده از پیچ برای کشیدن فلنج های ناهم تراز توصیه نمی شود.
- پیچ ها را به صورت ضربدری (Cross Pattern) و در چند مرحله سفت کنید و مقدار گشتاور را طبق دستورالعمل واشر و پروژه رعایت کنید.
- در فلنج جوشی، ترتیب و روش جوشکاری (WPS) و در صورت نیاز بازرسی جوش باید مطابق مشخصات پروژه باشد.
راهنمای انتخاب و خرید فلنج
قبل از استعلام قیمت فلنج این اطلاعات را آماده کنید:
- استاندارد و نسخه آن: ASME B16.5، B16.47، EN 1092-1، DIN یا JIS
- سایز اسمی: NPS یا DN، همراه با Schedule لوله برای فلنج های جوشی
- کلاس فشار یا PN همراه با فشار و دمای طراحی خط
- نوع فلنج: گردن جوشی، لغزشی، سوکتی، رزوه ای، لپ جوینت یا کور
- سطح تماس: FF، RF یا RTJ و تیپ شیار در RTJ
- جنس و گرید متریال و الزامات دما پایین یا سرویس ترش
- نوع سیال و میزان خورندگی
- مدارک مورد نیاز: گواهی متریال (MTC)، بازرسی شخص ثالث و گزارش تست
- قطعات هم راه: واشر، استادبولت و مهره و فلنج یا شیر مقابل
- تعداد سفارش و زمان مورد نیاز
اگر فلنج را همراه با اتصالات فلزی و لوله سفارش می دهید، مشخصات همه قطعات (استاندارد، جنس و Schedule) را یکسان بررسی کنید.
اشتباهات رایج در خرید فلنج
- انتخاب فلنج فقط بر اساس سایز لوله و بدون توجه به کلاس فشار
- اشتباه گرفتن فلنج ASME با EN
- سفارش فلنج جوشی بدون مشخص کردن Schedule لوله
- نادیده گرفتن تفاوت سطح RF و FF هنگام اتصال به شیر یا پمپ
- یکسان فرض کردن استنلس 304 و 316
- فرض اینکه فشار مجاز فلنج استنلس با فولاد کربنی در همان کلاس برابر است
- نداشتن گواهی متریال در پروژه هایی که بازرسی دارند
عوامل موثر بر قیمت فلنج
قیمت فلنج ثابت نیست و به این عوامل بستگی دارد: جنس و گرید، سایز، کلاس فشار، نوع فلنج، استاندارد ساخت، فورج یا ریخته گری بودن، مدارک و گواهی ها، تعداد سفارش و شرایط تامین. فلنج گردن جوشی معمولا از لغزشی گران تر است و افزایش کلاس فشار و سایز قیمت را به شدت بالا می برد. فلنج استنلس و آلیاژی هم به دلیل متریال از فولاد کربنی گران تر است. برای دریافت قیمت دقیق فلنج باید مشخصات کامل سفارش مشخص باشد.
سوالات متداول درباره فلنج
فلنج چه کاربردی دارد؟
فلنج برای اتصال قابل باز و بسته شدن لوله به لوله یا لوله به تجهیزاتی مانند شیر، پمپ و مخزن استفاده می شود و تعمیر و بازرسی را بدون برش لوله ممکن می کند.
تفاوت فلنج گردن جوشی و لغزشی چیست؟
گردن جوشی با جوش لب به لب نصب می شود و برای فشار و دمای بالا و سرویس های حساس مناسب تر است. لغزشی نصب ساده تر و هزینه کمتری دارد، اما برای شرایط سخت گیرانه معمولا گزینه اول نیست.
کلاس 150 فلنج چند بار فشار را تحمل می کند؟
Class 150 فشار کاری ثابت نیست. برای فولاد A105 در دمای محیط حدود 19.6 بار (285 PSI) است و با افزایش دما کاهش می یابد. برای جنس های دیگر باید به جدول فشار و دمای ASME B16.5 مراجعه کرد.
تفاوت RF و FF چیست؟
در FF کل سطح فلنج با واشر در تماس است، اما در RF فقط ناحیه برجسته اطراف سوراخ اصلی با واشر تماس دارد. RF در نفت، گاز و پتروشیمی رایج تر است.
آیا فلنج ASME و EN را می توان به هم وصل کرد؟
معمولا خیر. ابعاد، قطر دایره پیچ ها و تعداد و سایز سوراخ ها متفاوت است. در موارد خاص فقط پس از بررسی مهندسی و با قطعه واسط ممکن است.
جنس A105 برای چه سیالاتی مناسب است؟
A105 برای سیالات عمومی صنعتی و خطوط نفت و گاز در محیط های غیرخورنده رایج است. برای محیط های خورنده، دمای پایین یا سرویس ترش باید جنس و الزامات ویژه بررسی شود.
تفاوت استنلس 304 و 316 در فلنج چیست؟
گرید 316 مولیبدن دارد و در محیط های کلریدی مقاومت بهتری نشان می دهد. این دو گرید معادل هم نیستند و انتخاب باید بر اساس سیال و شرایط کاری انجام شود.
برای فلنج جوشی Schedule لوله چرا مهم است؟
قطر داخلی فلنج گردن جوشی باید با ضخامت لوله هماهنگ باشد تا جوش به درستی انجام شود و جریان سیال دچار پله نشود.
برای استعلام قیمت فلنج چه اطلاعاتی لازم است؟
استاندارد، سایز، کلاس یا PN، نوع فلنج، سطح تماس، جنس، Schedule لوله، تعداد و مدارک مورد نیاز.
فلنج RTJ برای چه شرایطی استفاده می شود؟
RTJ با واشر فلزی حلقوی برای فشار و دمای بالا به کار می رود و در خطوط پرفشار نفت و گاز و پالایشگاهی رایج است.
استعلام قیمت فلنج از پایپ فیتینگ
برای دریافت قیمت فلنج و بررسی مدل قابل تامین، مشخصات سفارش خود شامل استاندارد، سایز، کلاس فشار، نوع فلنج، سطح تماس، جنس و تعداد را برای پایپ فیتینگ ارسال کنید. کارشناسان ما مشخصات فنی را بررسی می کنند و پس از تطبیق با نیاز پروژه، استعلام قیمت و درخواست فروش شما را پیگیری می کنند. محصولات مرتبط را از دسته بندی فلنج صنعتی، شیرآلات صنعتی و واشر و گسکت ببینید.